(Çağdaş gənc şerimizə tənqidi baxış)

duman ərdəm poeziyasının fərqliliyi

cəfər büzürg əmin

 Bu gun gənc şairlərimiz sırasında,başqalarından tam fərqlənən bir şair duman ərdımdir.duman ərdəmin fərqili şerilə yanaşı,onun fərdi və ictimayi davranışları və inanclarında da bu fərqlilik görünməkdədir.mən duman ərdəmi,sınırsız və heç kilişəvi çərçivələrə sığışmayan, bir asi gənc şairkimi düşünürəm.bu sınırsızlıq,çərəivəsizlik və onun şerlərinin forma,dil və məzmun çilpaqlığı və vəhşiliyində aydıncasına görünür.həmin bu özəlliliklərdən dolayı duman ərdəmin şerləri daha doğal və səmimidir.oxucunun şairə olan güvəncini və inamını artırır.dumanın şerlərindən özünə çatmaq daha qolaydır və şerləri tam özüdür,yaşadığı durum və toplumdur.ilgiləndigi küçə-baca və bazar-güzər addi adamlardır.bu şerlər maskasız,yalansız və rovşənfikr bazlıq əda-ətvarlarından uzaqdır.belənçi bir özəllik azaraq şairdə buluna bilər daha doğrusu.duman ərdəm tam yaşadığı real çağın evladıdır.duman ərdəm iran-azərbaycanının ən realist şairidir.onun zehn və dil quruluşu,şerlərinin fəzasi eskilikdən iraqdır.duman şerlerində həm modern və həm post-modern şairkimi çıxış etməkdədır.duman ərdəmin ilk şairanə təcrubəsi olan (öp ölümünü) şer toplusunda,bir azərbaycanlı gənc şairin toplumsal olaylara və qonulara tam fərqili bəyan və baxış və imgəsəl anlatımla(bəyane tasviri) canlandira bilmişdır.bu şer toplusunda ,toplumun və cəmiyyətin qərardadi ,sünnəti və addi dəblərinə və baxişlarının tərsinə şaşırdıcı baxışlar gözə dəyməkdədir.duman ərdəm duyduqlarını,denediklərini ,yaşadığı anları qanı və iligilə ləms etdiklərini özel və fərqili şairanə baxış və etgiləndirici duyğu və hiss ilə oxucuya köçüre bilmişdır.(çatışmamazlıqlarıla yanaşı). Duman erdəm şerlərində iran azərbaycanının sigortasız,yiyəsiz və üsyangər gənc nəslinin gizli və iç istəklərini,nisgillərini və çeşitli acı-ağrılarını və hətta cinsəl niyazlarını cəsarətlə imgəsəl anlatimla göz önünə çəkmişdir.duman ərdəmin şerlərində post-modern şerin özəlliklərindən olan: satira elemanı,quruluşsuzluq,çeşitli və paradoxikal fəza və duyğu və düşüncələrə rast gəlirik.bir neçə uğurlu şerini dinlədikdə onun şer karakterini və yeniliklərilə yanaşi çatışmamazlıqlarınıda araşdırıb incələyək: muxalifəm/

چوخ دا چتين دئييل

پوست مدرن اولماق

م. خزرلی

بیر آز لومپنلیییمیزی باشیمیزدان آتساق

بیر آز اؤزوموزو آتیب توتساق

چوخ دا چتين دئييل

پوست مدرن اولماق

ديليمیزی اییب

حرفلري اَيري ـ مويرو يازساق

سيندیراجاییق هر نه­يي

چاينيكلري

فينجانلاري

جانلاري

ساعاتلارداكي عقربه­لري

سیندیراجاییق بوتون قاليبلري

سينديراجاییق اتيميزي تؤكن سوموكلري

سويوناجاییق جيندير مينديرلاري

سوياجاییق قيلاسه قابيغينيزي

لومبلن لوت اولوب

هادی قاراچای شعری- اسکی چاغلار سسی

(بیرینجی بؤلوم)

سورگونده یارانان ادبیات گنل­لیکله نوستالئژیک فضالار، رومانتیک دوشونجه­لر و مضمونلارا آلیشمیشدیر. مؤلف(شاعر و یازیچی و…) باشقا سیاسی، اجتمایی و کولتور و باشقا بیر توپلوم پئسیکولوژیکی دورومدا یاشادیغیندان، اؤز یئرلی توپلومونون گوندم دورومونو ایچدن یاشایانلار کیمی دویوب، دنه­ییب، لمس ائده بیلمزلر منجه. یئرمی ـ  اوتوز ایل اؤنجه گونئی آذربایجانی ترک ائدنلر، ایندیکی گونئیین دورومونو، دریندن و ایچدن دویا بیلمه­دن بوراداکی باش وئرن اولایلار و تلاطوم­لر فیرتینالاریندا و یاشامین یئنی یارامازلیقلاری و سیخینتیلاریندا و فضالاریندا یاشامادان،یالنیزخبرلر و اینتربت یازیلاریلا و ائشیتمه­لرله ایلگیله­نه بیلرلر آرتیق.

بوگون هادی قاراچای، والی گؤزه­تن، لاله جوانشیر، سلیمان اوغلو، زیبا کرباسی(بوکی آصلا) و باشقا یورد ـ دیشیندا یاشایان شاعرلرین شعرینده، گونئیین توپلومسل، سیاسال و پئسیکولژیک دورومونون گوندم دؤیونتوسو آزاراق دویولا بیلر. (اولار ایچری­ده­کی­لر کیمی یانیب قوورولمادان اودا اوزاقدان ال دوتما کیمی بیر دورومدادیرلار و اونلارین شعری آرتیق نوستالژیک و سطحی رومانتیک فضالار و حسرت و دیلکلری و یا یاشادیقلاری اؤگئی و غریبه توپلومون فضا و دورومونو عکس ائتدیره بیلر. آرتیق و هئچ ده دوغما اولابیلمز. هادی قاراچایا گلدیکده بو عزیز شاعریمیز آذربایجانیمیزدا تانینمیش بیر شاعردیر و اونون ذاتن و روحن شاعر اولدوغوندا کیمسه­نین قوشقوسو یوخدور. آما سؤز قونوسو هادی قاراچای و اونونلا یاشید شاعرلریمیزین چاغداش و مدرن بیرشاعر اولوب اولمامالاری­دیر. سایین هادی بی دن ایکی: «بئچه­لر بانلایاندا» و«باداملیقلار» شعر توپلولارینی، عزیز شاعریمیز اولکر بی منه چاتدیرمیشدیر و بو اوزدن اونا مینتدارام. هادی قاراچایین شعرلرینین کاراکترینی آراشدیریب اینجلمه­سینی بئچه­لر بانلایاندا شعر توپلوسونون «اؤن سؤزیئرینه» یازدیغی ایلک شعریله باشیلاییرام:

«سارایلارین قپیک - قوروش دیلنچیسی دی/ باکیره قیزلارین/ قولاق­لارینین قیزیل سیرغاسی/ و دؤشلرینده/ شاهلارین دوداقلاریندان قالمیش اؤپوش سئلیگی/ و ایندی/ دونیانین گؤزلرینده کیشنه­ین/ آغ آپباق قانادلی بیرآت/ بابکین سیریلمیش قیلینجی/ بئیره­گین قانلی کؤینه­یی/ دؤیوش سنگرینده عسگرین سون گوللـه­سی/ و باغداد دا/ آمریکالی عسگرلرین یوخوسونا ایشیین/ عرب جوجوغونون سحر سیدیی/ آه ای مبارک دیل/ وای قوجامان شعر»

دوغزوسو مدرن شعر اؤزللیکلرینی آنیمسایاندا { ساختار و بافت عمودی)، دیل ایچینده یئنی بیر دیل و نحو یاراتماق، دیل ـ ایچی تصویرلر(سؤزجوک-تصویر)؛ مدرن فضا، ایبهام(یوزوملاناسی اولان متن)،سطیرلر و بندلر آراسی اؤرگنسل(ارگانیک) ایلیشگی،چاغین نبضینین شعرده دؤیونتوسو و شعرده دیلین آماج اولماسی، بوگون شعر دیلینده باش وئرن بیر اولای­دیر و اوندا مضمون و معنادان اؤنجه دیل اولای­لاری و اویونلاری اؤنمسه­نیر. شعر باشی باغلی و گیزلی بیر متن اولاراق نورمال و معیار دیلین پرنسیپلرینی پوزمالی­دیر. بو شعرده هر شئی آچیقجاسینا دئییلیبدیر. و دیل بیر آراچ کیمی شاعرین سیاسی و ایدئولوژیک و میللی دوشونجه­سینی کؤچورمه­یه قوللانمیشدیر. دیلده و بیاندا بیر قریبه­لیک و دییشیک­لیک و اولای گؤرونمه­ییر. بو شعر، شعر دیلی دئییل. یعنی اولای­لار دیل-ایچی دئییل، دیل- دئشی باش وئرمیشدیر. شعرده متن- دئشی دؤنوش و رجعت وار. بو شعر دلالت­لره ال اوزادارکن  اوندا بیان عادی­دیر. شعرین عمودی قورولوشو یوخدور و شعرین بندلرینین بیر-بیریله قارشیلیقلی ایلیشگیسی گؤرونمه­ییر. اؤرنک اوچون شعرین سون ایکی سطیری: «آه ای مبارک دیل(موبارک یازیلمالی­دیر ان آزی) / وای قوجامان شعر» بیر شوعار کیمی اولاراق باشقا سطیر و بندلریله معنا و مضمونجا ایلیشگی­سیزدیر و یا 7و8-جی سطیرلرین ایلگیسی،10و11و12-جی سطیرلریله نه اولابیلر؟ بو شعر معنا داشیان بیر شعر اولاراق اوندا مضمون داغینیقلیغی دا گؤزه چارپیر. دیشاری فورماسیندا شعر سربست و وزنسیز اولورسادا، دیل و فضا و آنلام اؤزریندن بیر اسکی شعردیر. داها دوغروسو، آمریکالی عسگرین وباغداد باش کند سؤزجوکلرینین لاپدان و ایلگیسیز شعره یوکلنمه­سی اونو مدرن و چاغداش دورومونا سالابیلمه­میشدیر.بو شعرده شعریت یالنیز 7،8،13،و16-نجی سطیرلرده، او دا باشقا سطیرلرده گئدن مضمون و معنایلا ایگیسیز گؤرونمکده­دیر. بو شعرده شاعر یالنیز بیرشاعرکیمی دئییل بیر دؤیوشچو کیمی سییریلمیش قیلینجی دوشونور.

 بو گونکو آنلامدا شعر، شعردیر و شاعیر، شاعیر و شعرده ایلک اؤنجه فورما و استئتیکا لذتی و سونرا معنا و دوشونجه اودا فورمایلا بیرلشمیش دورومدا(شعرین ذهنی فورماسی) اؤنمسه­نیر. و هادی قاراچایین بوتون شعرلری معنا داشیان و «دلالت­گر»دیر و دیل آماج دئییل و بیرآراچ کیمی قوللانمیشدیر و شعرینین کاراکتئری شوعارچیلیق، مضمونچولوق و آذربایجانین یوزو بلکه مینلر ایل بوندان اؤنجه دوروملارینی و فضالارینی دیل ـ دئشی تصویرلریله بیان ائتمکده­دیر. بومقاله­نین آردیندا شعرلردن فاکتلار گتیره­جم بو قونولاریله ایلگیلی.

 بزرگ امین(یارین)-تبریز- قیش-1387

من بئله اسراري قانا بيلميرم 

Mən belə əsrarı qana bilmirəm

Mirzə Aləkbər Sabir

Mən belə əsrarı qana bilmirəm

Qanmaz olub da dolana bilmirəm

Axtaxana, dağda dana böyüdü

Mən böyük ollam haçana, bilmirəm

Derlər utan, heç kəsə bir söz demə

Həq sözü derkən utana bilmirəm

Neyləməli, göz görür, əqlim kəsir

Mən günəşi göydə dana bilmirəm

Şiddəti-seylan ilə baran tökür

Bir koma yox, daldalana bilmirəm