(Çağdaş gənc şerimizə tənqidi baxış)

duman ərdəm poeziyasının fərqliliyi

cəfər büzürg əmin

 Bu gun gənc şairlərimiz sırasında,başqalarından tam fərqlənən bir şair duman ərdımdir.duman ərdəmin fərqili şerilə yanaşı,onun fərdi və ictimayi davranışları və inanclarında da bu fərqlilik görünməkdədir.mən duman ərdəmi,sınırsız və heç kilişəvi çərçivələrə sığışmayan, bir asi gənc şairkimi düşünürəm.bu sınırsızlıq,çərəivəsizlik və onun şerlərinin forma,dil və məzmun çilpaqlığı və vəhşiliyində aydıncasına görünür.həmin bu özəlliliklərdən dolayı duman ərdəmin şerləri daha doğal və səmimidir.oxucunun şairə olan güvəncini və inamını artırır.dumanın şerlərindən özünə çatmaq daha qolaydır və şerləri tam özüdür,yaşadığı durum və toplumdur.ilgiləndigi küçə-baca və bazar-güzər addi adamlardır.bu şerlər maskasız,yalansız və rovşənfikr bazlıq əda-ətvarlarından uzaqdır.belənçi bir özəllik azaraq şairdə buluna bilər daha doğrusu.duman ərdəm tam yaşadığı real çağın evladıdır.duman ərdəm iran-azərbaycanının ən realist şairidir.onun zehn və dil quruluşu,şerlərinin fəzasi eskilikdən iraqdır.duman şerlerində həm modern və həm post-modern şairkimi çıxış etməkdədır.duman ərdəmin ilk şairanə təcrubəsi olan (öp ölümünü) şer toplusunda,bir azərbaycanlı gənc şairin toplumsal olaylara və qonulara tam fərqili bəyan və baxış və imgəsəl anlatımla(bəyane tasviri) canlandira bilmişdır.bu şer toplusunda ,toplumun və cəmiyyətin qərardadi ,sünnəti və addi dəblərinə və baxişlarının tərsinə şaşırdıcı baxışlar gözə dəyməkdədir.duman ərdəm duyduqlarını,denediklərini ,yaşadığı anları qanı və iligilə ləms etdiklərini özel və fərqili şairanə baxış və etgiləndirici duyğu və hiss ilə oxucuya köçüre bilmişdır.(çatışmamazlıqlarıla yanaşı). Duman erdəm şerlərində iran azərbaycanının sigortasız,yiyəsiz və üsyangər gənc nəslinin gizli və iç istəklərini,nisgillərini və çeşitli acı-ağrılarını və hətta cinsəl niyazlarını cəsarətlə imgəsəl anlatimla göz önünə çəkmişdir.duman ərdəmin şerlərində post-modern şerin özəlliklərindən olan: satira elemanı,quruluşsuzluq,çeşitli və paradoxikal fəza və duyğu və düşüncələrə rast gəlirik.bir neçə uğurlu şerini dinlədikdə onun şer karakterini və yeniliklərilə yanaşi çatışmamazlıqlarınıda araşdırıb incələyək: muxalifəm/

هادی قاراچای شعری- اسکی چاغلار سسی

(بیرینجی بؤلوم)

سورگونده یارانان ادبیات گنل­لیکله نوستالئژیک فضالار، رومانتیک دوشونجه­لر و مضمونلارا آلیشمیشدیر. مؤلف(شاعر و یازیچی و…) باشقا سیاسی، اجتمایی و کولتور و باشقا بیر توپلوم پئسیکولوژیکی دورومدا یاشادیغیندان، اؤز یئرلی توپلومونون گوندم دورومونو ایچدن یاشایانلار کیمی دویوب، دنه­ییب، لمس ائده بیلمزلر منجه. یئرمی ـ  اوتوز ایل اؤنجه گونئی آذربایجانی ترک ائدنلر، ایندیکی گونئیین دورومونو، دریندن و ایچدن دویا بیلمه­دن بوراداکی باش وئرن اولایلار و تلاطوم­لر فیرتینالاریندا و یاشامین یئنی یارامازلیقلاری و سیخینتیلاریندا و فضالاریندا یاشامادان،یالنیزخبرلر و اینتربت یازیلاریلا و ائشیتمه­لرله ایلگیله­نه بیلرلر آرتیق.

بوگون هادی قاراچای، والی گؤزه­تن، لاله جوانشیر، سلیمان اوغلو، زیبا کرباسی(بوکی آصلا) و باشقا یورد ـ دیشیندا یاشایان شاعرلرین شعرینده، گونئیین توپلومسل، سیاسال و پئسیکولژیک دورومونون گوندم دؤیونتوسو آزاراق دویولا بیلر. (اولار ایچری­ده­کی­لر کیمی یانیب قوورولمادان اودا اوزاقدان ال دوتما کیمی بیر دورومدادیرلار و اونلارین شعری آرتیق نوستالژیک و سطحی رومانتیک فضالار و حسرت و دیلکلری و یا یاشادیقلاری اؤگئی و غریبه توپلومون فضا و دورومونو عکس ائتدیره بیلر. آرتیق و هئچ ده دوغما اولابیلمز. هادی قاراچایا گلدیکده بو عزیز شاعریمیز آذربایجانیمیزدا تانینمیش بیر شاعردیر و اونون ذاتن و روحن شاعر اولدوغوندا کیمسه­نین قوشقوسو یوخدور. آما سؤز قونوسو هادی قاراچای و اونونلا یاشید شاعرلریمیزین چاغداش و مدرن بیرشاعر اولوب اولمامالاری­دیر. سایین هادی بی دن ایکی: «بئچه­لر بانلایاندا» و«باداملیقلار» شعر توپلولارینی، عزیز شاعریمیز اولکر بی منه چاتدیرمیشدیر و بو اوزدن اونا مینتدارام. هادی قاراچایین شعرلرینین کاراکترینی آراشدیریب اینجلمه­سینی بئچه­لر بانلایاندا شعر توپلوسونون «اؤن سؤزیئرینه» یازدیغی ایلک شعریله باشیلاییرام:

«سارایلارین قپیک - قوروش دیلنچیسی دی/ باکیره قیزلارین/ قولاق­لارینین قیزیل سیرغاسی/ و دؤشلرینده/ شاهلارین دوداقلاریندان قالمیش اؤپوش سئلیگی/ و ایندی/ دونیانین گؤزلرینده کیشنه­ین/ آغ آپباق قانادلی بیرآت/ بابکین سیریلمیش قیلینجی/ بئیره­گین قانلی کؤینه­یی/ دؤیوش سنگرینده عسگرین سون گوللـه­سی/ و باغداد دا/ آمریکالی عسگرلرین یوخوسونا ایشیین/ عرب جوجوغونون سحر سیدیی/ آه ای مبارک دیل/ وای قوجامان شعر»

دوغزوسو مدرن شعر اؤزللیکلرینی آنیمسایاندا { ساختار و بافت عمودی)، دیل ایچینده یئنی بیر دیل و نحو یاراتماق، دیل ـ ایچی تصویرلر(سؤزجوک-تصویر)؛ مدرن فضا، ایبهام(یوزوملاناسی اولان متن)،سطیرلر و بندلر آراسی اؤرگنسل(ارگانیک) ایلیشگی،چاغین نبضینین شعرده دؤیونتوسو و شعرده دیلین آماج اولماسی، بوگون شعر دیلینده باش وئرن بیر اولای­دیر و اوندا مضمون و معنادان اؤنجه دیل اولای­لاری و اویونلاری اؤنمسه­نیر. شعر باشی باغلی و گیزلی بیر متن اولاراق نورمال و معیار دیلین پرنسیپلرینی پوزمالی­دیر. بو شعرده هر شئی آچیقجاسینا دئییلیبدیر. و دیل بیر آراچ کیمی شاعرین سیاسی و ایدئولوژیک و میللی دوشونجه­سینی کؤچورمه­یه قوللانمیشدیر. دیلده و بیاندا بیر قریبه­لیک و دییشیک­لیک و اولای گؤرونمه­ییر. بو شعر، شعر دیلی دئییل. یعنی اولای­لار دیل-ایچی دئییل، دیل- دئشی باش وئرمیشدیر. شعرده متن- دئشی دؤنوش و رجعت وار. بو شعر دلالت­لره ال اوزادارکن  اوندا بیان عادی­دیر. شعرین عمودی قورولوشو یوخدور و شعرین بندلرینین بیر-بیریله قارشیلیقلی ایلیشگیسی گؤرونمه­ییر. اؤرنک اوچون شعرین سون ایکی سطیری: «آه ای مبارک دیل(موبارک یازیلمالی­دیر ان آزی) / وای قوجامان شعر» بیر شوعار کیمی اولاراق باشقا سطیر و بندلریله معنا و مضمونجا ایلیشگی­سیزدیر و یا 7و8-جی سطیرلرین ایلگیسی،10و11و12-جی سطیرلریله نه اولابیلر؟ بو شعر معنا داشیان بیر شعر اولاراق اوندا مضمون داغینیقلیغی دا گؤزه چارپیر. دیشاری فورماسیندا شعر سربست و وزنسیز اولورسادا، دیل و فضا و آنلام اؤزریندن بیر اسکی شعردیر. داها دوغروسو، آمریکالی عسگرین وباغداد باش کند سؤزجوکلرینین لاپدان و ایلگیسیز شعره یوکلنمه­سی اونو مدرن و چاغداش دورومونا سالابیلمه­میشدیر.بو شعرده شعریت یالنیز 7،8،13،و16-نجی سطیرلرده، او دا باشقا سطیرلرده گئدن مضمون و معنایلا ایگیسیز گؤرونمکده­دیر. بو شعرده شاعر یالنیز بیرشاعرکیمی دئییل بیر دؤیوشچو کیمی سییریلمیش قیلینجی دوشونور.

 بو گونکو آنلامدا شعر، شعردیر و شاعیر، شاعیر و شعرده ایلک اؤنجه فورما و استئتیکا لذتی و سونرا معنا و دوشونجه اودا فورمایلا بیرلشمیش دورومدا(شعرین ذهنی فورماسی) اؤنمسه­نیر. و هادی قاراچایین بوتون شعرلری معنا داشیان و «دلالت­گر»دیر و دیل آماج دئییل و بیرآراچ کیمی قوللانمیشدیر و شعرینین کاراکتئری شوعارچیلیق، مضمونچولوق و آذربایجانین یوزو بلکه مینلر ایل بوندان اؤنجه دوروملارینی و فضالارینی دیل ـ دئشی تصویرلریله بیان ائتمکده­دیر. بومقاله­نین آردیندا شعرلردن فاکتلار گتیره­جم بو قونولاریله ایلگیلی.

 بزرگ امین(یارین)-تبریز- قیش-1387

ایت قورساغی ساری یاغ گؤتورمز

 بو گونلر آذربایجان ادبی توپلوموندا چوخ تأسوفلو وشاشیردیجی  حاشیه قونولار باش وئرمکده­دیر. بو  زوردورومدا جوجه­ریب چیچکلنمه­یه جان آتان شاختا- بورانا قارشی دیره­نن چاغداش ادبیاتیمیز آلچاق و شرفسیزجه­سینه اؤز ایچیمیزدن اسن قارا کولکلردن سوزالماغا اوغراییر. بو گون هر دؤورودن آرتیق دوزگون وساغلام  متن­لر یاراتماق یئرینه لوایی و اونون دؤوره­سینی آلان جاهیل، سادیست وعقده­ای نؤچه­لری طرفیندن ادبیاتیمیزا و شاعیرلریمیزه اخلاقسیزجاسینا ائدیلن حاشیه­وی هجمه­لر دوتموشدور. بو زور دورومدا و کئچید دؤورونده  ادبی توپلوموموز، اؤز ادبی چهره­لریمیزه ییه دوروب، اونلاری دستکله­سین دییه لوایی کیمی­لرین شخصیت و داورانیش چاتیشمامازلیقلارینا، سوء استیفاده لرینه، جیب کسمه­لرینه، توهومدن دولایی قهرمان­بازلیقلارینا، بلکه انشاءالله اوتانیب آدام اولسونلار دییه، اونلارا گؤز یوموب  روسوا ائتمه­میشدیر. و یازیقلاراولسون کی لوایی کیمی­لری مالی، انتیشاراتی، مادی و معنوی، و قلمی دستکله­میشدیر(بیریسی ده من اولام). من اؤزلویومده بو نارسیست و توهم خسته­نین اثرلرینه یازدیغیم  ایکینجی تنقیدی صراحتله و جسارتله گئری آلیب ادبی توپلوموموزدان عوذور دیله­ییرم. لوایی­نین عزیزشاعیریمیز خانیم نیگارخیاوی و آیدین آرازا یاخدیغی قارالار،ائتدیگی ایهانتلر، منجه باغیشلانمازدیر. توف بئله داورانیشلارا. بوشرفسیزجه سینه یازیلان یالانلار وایفتیرالار لوایی و اونون نؤچه­لرینین اؤلوم تومارینا دونوب، اونلارین ادبی  حیاتلارینین ختمینی اعلام ائتمیشدیر. داها دوغروسو. الله اونلارا رحمت ائتسین. بوسادیست ونارسیست خسته­سی، بو یئنی لجن­جه­سینه داورانیشی له هامیمیزی اوتاندیریب، باشیمیزی آشاغی دیکدیردی بوگون لوایی­نی یئرسیز و یا یئرلی دستکله­ییب، شیشیردیب، باشیمیزا چیخارتدیغیمیزدان، اولدوقجا پئشمانیق وتأسوف دویوروق. لوایی­نین بوحاشیه­وی کثیف داورانیشی، اونون یارادیجیلیق گوجونو، اثرلرینی و دؤنه-دؤنه متن یاراتماقدان دم وورماسینی سوروملاییبدیر. آتا بابا لارایمیز لوایی کیمی­لره  نه گؤزل دئمیشلر: (ایت قورساغی ساری یاغ گؤتورمز)

جعفر بزرگ امین(یارین)- تبریز- 2008

بو بیر اینقیلابدیر بوشبوغاز لومپنلره قارشی

نه ایسه بیر یئردن باشلامالییدیق، باشلادیق و باشلاندیق…! باشیمیز بدنیمیزه آغیرلیق ائتسه ده، هئچ ندن چکینمه­دیک. چکینمه­یه­جییک ده. چپرلری یولوب یولا دوشمک، و یئنیدن دوشونمک ایسته­ییریک. آدلارین ایسارتیندن قورتاریب، قاباغا گئتمک، گورلارا کفن بیچیب، ایللر بویو بویلانماغا و بوی آتماغا ایمکان وئرمه­یه­نلرین سونونا چاتماق گرک. بو بیر اینقیلابدیر بوشبوغاز لومپنلره قارشی.    

  بوردا منم بغداددا کور خلیفه دیینلرین، دئیینگن کلمه­لری­نین سونو گلیب چاتیب. بارماقلاریمیزدان ایشیق یاغاجاق بوغاجاق اژدها قارانلیقلاری. قاراسی اولمایاجاق قارانقوشلاریمیزین. آغ­آپباق اولوب، قاپقارا کؤلگه­لرین جانینی آلاجاییق.   

  هئچ کیم بیزی توتدوغوموز یولدان سارسیدا بیلمز. یولوموز هر نه­یی دوزگون آیدینلاتماقدیر. یولوموز یولوموزا داش آتانلارتین داشلارینی سیندیرماقدیر.   

  هر ندن اؤنجه سینماقدان چکینمه­ییب، سینماقلاریمیزین سسیله یئنی نوتالار یاراتماغا چالیشاجاییق. قوندارما داغلاری ییخیب، چالا - چوخورلاریمیزی دولدورماغا جهد گؤسترجه­ییک.  

  مانیفیستیمیزدن لومپنلرین جانینا اود دوشه­جک. دوشونجه­میز بیر بیرینه باغلانیب، باغلی قیفیللاریمیزی آچاجاق. آچیلاجاق یئنی قاپیلار، قاپاناجاق کؤهنه-مؤهنه ائولرین زیرپی دروازالاری. داها زیرهو دئین زیرپی­لارین زیرنا قاواللاریندان چال-چاغیرلارا اینانماییب، ایناناجاییق اؤزوموزه، اؤزوموزو اؤزگه­ده آختارماییب، اؤزوموزده آختاراجاییق. هئچ بیریمیزین کؤلگه­میز اولمایاجاق، هئچ کیمه کؤلگه یاراتماییب, بیر-بیریمیزه قوشولارکن، بیر-بیریمیزدن فرقلی اولاجاییق.  

  بوت اولوب، بوت یاراتماق نیتینده اولماییب، دولدوراجاییق بیر - بیریمیزین بوشلوقلارینی.  

  کاریزماتیک سطیرلرین دالینا دوشمه­یه­رک، دیشیمیزی قیسیب، قیسیلمایاجاییق کیمسه­نین کؤلگه­سی نین آلتیندا. 

   یئنیدن دوغولوب، یئنیدن دوغوزدورماق هوسینده اولاجاییق. آدام اییسی گله­جک سطیرلریمیزدن. آداملیغیمیزی بوشبوغاز قیسیر میصراعلاردا تاپمایارکن، تاپیلاجاییق تاپیلمایان میصراعلاردا.  

  سسیمیز ساری سسلرین سسی اولمایاجاق. سسیمیز گئجه­دن دیسکینیب، اویانان سس اولارکن گئجه­نین اورتاسیندان باش قالدیران سس اولاجاق.  

                                                            :: یازیچیلار هئیتی

Bu bir inqilabdır boşboğaz lompənlərə qarşı

Nə isə bir yerdən başlamalıydıq, başladıq və başlandıq…! Başımız bədənimizə ağırlıq etsə də, heç nədən çəkinmədik. Çəkinməyəcəyik də. Çəpərləri yolub yola düşmək, və yenidən düşünmək istəyirik. Adların isarətindən qurtarıb, qabağa getmək, gorlara kəfən biçib, illər boyu boylanmağa və boy atmağa imkan verməyənlərin sonuna çatmaq gərək. Bu bir inqilabdır boşboğaz lompənlərə qarşı.   

Burda mənəm bəğdadda kor xəlifə diyənlərin, deyingən kəlmələrinin sonu gəlib çatıb. Barmaqlarımızdan işıq yağacaq boğacaq əjdəha qaranlıqları. Qarası olmayacaq qaranquşlarımızın. Ağapbaq olub, qapqara kölgələrin canını alacayıq.  

Heç kim bizi tutduğumuz yoldan sarsıda bilməz. Yolumuz hər nəyi duzgun aydınlatmaqdır. Yolumuz yolumuza daş atanlartın daşlarını sındırmaqdır.  

Hər nədən öncə sınmaqdan çəkinməyib, sınmaqlarımızın səsilə yeni notalar yaratmağa çalışacayıq. Qondarma dağları yıxıb, çala – çuxurlarımızı doldurmağa cəhd göstərcəyik.

Manifistimizdən lompənlərin canına od düşəcək. Düşüncəmiz bir birinə bağlanıb, bağlı qıfıllarımızı açacaq. Açılacaq yeni qapılar, qapanacaq köhnə-möhnə evlərin zırpı dərvazaları. Daha zırho deyən zırpıların zırna qavallarından çal-çağırlara inanmayıb, inanacayıq özümüzə, özümüzü özgədə axtarmayıb, özümüzdə axtaracayıq. heç birimizin kölgəmiz olmayacaq, heç kimə kölgə yaratmayıb, Bir-birimizə qoşularkən, bir-birimizdən fərqlı olacayıq.

Büt olub, büt yaratmaq niyyətində olmayıb, dolduracayıq bir – birimizin boşluqlarını.

Karizmatik sətirlərin dalına düşməyərək, dişimizi qısıb, qısılmayacayıq kimsənin kölgəsinin altında.

 Yenidən doğulub, yenidən doğuzdurmaq həvəsində olacayıq. Adam iysi gələcək sətirlərimizdən. Adamlığımızı boşboğaz qısır misralarda tapmayarkən, tapılacayıq tapılmayan misralarda.

Səsimiz sarı səslərin səsi olmayacaq. Səsimiz gecədən diskinib, oyanan səs olarkən gecənin ortasından baş qaldıran səs olacaq.

                                                    :: yazıçılar heyəti